محمد کریم پیرنیا

. « کشور ما چهارراه جهان است و از دیرباز بنام ((خونیرس)) یا ناف زمین میخوانده‌اند . کاروانهایی که از این چهار راه گذشته‌اند ناگزیر با خود ره آوردهائی داشته اند که بعضی از آنها ارمغانهای گرانبهائی بوده و برخی هم بیماریهای بومی سرزمین خود را در این چهار راه رها کرده و رفته اند .

 تب زرد ، تبسرخ ، گریپ ژاپنی – آنفلاانزا و التور دردهایی هستند که از سرزمینهای بیگانه باین کشور رانده و کمک بومی شده‌اند . یکی از این ره‌آوردهای گزند آور برای شهرسازی و بافت شهرها و کهندژها و کهنبستهای ما که از روزگاران دور دارای آئین و رسم ویژه و هماهنگ با روش زندگی ایرانی بوده بیماری بولوار است که بر تن درست بازارها ، تیمها ، کاروانسراها و گرمابه‌ها و کوی و برزنهای آراسته و سرپای ما تاخته و آنها را رنجور کرده و از پا انداخته است .

 گمان نرود که انگیزه نگارنده در این بحث کهنه پرستی و دشمنی با نوسازی و آبادانی است و تصور نشود که کسی میخواهد مردم زمان کیهان نوردی را وادارد که در روزگار کجاوه و گردونه زندگی کند . منظور اینست که نشانه‌های زندگی آراسته و آسوده دیرین ما که چون خالهای گیرایی بر رخ زیبائی شهرهای این کشور نشسته در پیش پای پدیده‌های نو و ره‌آوردهای تمدن باختری قربان نشوند .

برای احداث بولوار و ساختمان خانه‌های تازه و آسمانخراشهای سر در آسمان زمین خدا تنگ نیست که بیایند پیش از هر آداب و ترتیبی کلنگ را بجان آثار نفیس و متناسب و معقول شهرهای زنده بیاندازند . بازارها را خاموش کاروانسراها را تهی و گرمابه‌ها را سرد و افسرده کنند . مگر در ایران هرگز آبادی نشده مگر بولوار چیز تازه‌ایست و هرگز در این ملک سابقه نداشته است که کدام بولواری در جهان به زیبائی چهار باغ و فراختر از خیابان زند است ؟ کدام میدانی بزرگتر از نقش جهان در نیمه دیگر جهان وجود دارد که بازارها ، مسجدها ، کاخها و کاروانسراهای پیرامونش به این آهنگ و اندام باشد ؟ کدام کوی و برزنی در ایرانشهر هست که سازنده‌اش سرموئی از ترتیب و تناسب و پیوستگی و هماهنگی و آرامش در پرداخت آن فروگذار کرده باشد ؟

 در همه زبانهای جهان واژه‌های بازار – کاروانسرا – پردیس – کوپل – رباط – خانقاه – ساباط – سرای و خرابات و حتی بسیاری از اصلاحات دیگر فنی مربوط به معماری و شهرسازی از دیرباز آئین ایرانیان بوده و چه خوب است که سنتهای مربوط به آن حفظ شود .

نامهایی مانند : ربع عضدی  ربع رشیدی – نظامیه – رکنیه – بیشاپور – بیرام – بی اردشیر  - نرسو آباد – فیروز آباد – به‌آباد و هزاران آبادی دیگر یادآور آنست که ایرانی همیشه برای خود و کسانش در هر شهر و روستا جایی را بر می‌گزیند و مجموعه‌أی کامل و بی نقص میساخته که مردمی که در آن بسر میبرند از حیث خرید و فروش – پاکی و پاکیزگی زندگی – عبادت – آموزش و پرورش – رفت و آمد و آسایش و آرامش بهیچ روی در تنگی نباشند و بآسانی به آنچه میخواهند دست یابند اگر یک برزن کوچک را در نطنز – نائین – کرمان یا قزوین بررسی کنیم میبینیم در میان آبادی جایی بسیار خوب را بنام لورد (بوزن و معنی لند انگلیسی ) یا حسینیه طرح انداخته‌اند که پیرامون آنرا تکیه – مسجد – گرمابه – مدرسه – خانقاه – دارالشفا – دارالددویه – کاروانسرا – تیم و تأسیسات لازم دیگر فرا گرفته و همه کوچه‌های آبادی با ترتیبی بسیار دلپسند به آن میپیوندند .

اگر کوچه‌ها تنگ و پیچ در پیچ است در بعضی جاها بمنظور سهولت دفاع و بعضی دیگر به خاطر طبیعت و شیب زمین چنین شده است وگرنه خیابانهای فراخ و کشیده‌أی مانند چهارباغ اصفهان – خیابان زند شیراز – خیابان روبروی سر در شهربانی فعلی قزوین – خیابان سرآب نو یزد – خیابانی که شاه فین را به مهمانسرای کاشان میپیوسته همه دلیل برآنند که ایرانی از طرح بلوار و احداث آن عاجز نبوده و این چیز تازه‌أی نیست که تحفه فرنگ باشد – منتها در دوران صفوی برای ساختمان مجموعه نقش جهان هرگز مسجد جامع را خراب نکرده‌اند و گنجعلی خان (که گویا هزینه ربع خود را به زور از مردم کرمان میگرفته ) آثار آل مظفر و سلاجقه کرمان را ویران نکرده تا جایی را آباد کند .

خواجه رشیدالدین فضل الله در بیرون تبریز ربع خود را طرح انداخته و امیرعلی شاه گیلانی با اینکه رقیب او بوده آنطرف شهر را برای ساختمان ارگ خود انتخاب کرده است و جز در یکی دو مورد که با تأسف زیاد اشخاص نادان یا متعصب نقوش و کتیبه‌های کهن را سترده روی آنها را بنام یا بنقش خود مزین فرموده‌اند !(مانند کتیبه شیخ علیخان در بیستون نقش فتحعلیشاه در ری – نقش دولتشاه در طاق بستان و نظائر آن ) کسی مانند شهرداریهای ما اسب ستم بر پیکر نیمه جان آبادیهای گذشتگان نتاخته است مگر اینکه اثری در حال ویرانی و تباهی بوده و رادمردی آنرا بازسازی و بازپیرایی کرده باشد (مسجد جامع اصفهان – مسجد جامع یزد – مسجد جامع قزوین ).

 برای اینکه بدانیم احداث بیرویه و نا صواب خیابان و بولوار با جان شهرها چه میکند خیابان اصلی قزوین را که از میان شهر و در کنار بازار میگذرد مثال می‌آوریم . احداث این خیابان (که هنوز هم دو طرف آن هنوز هم کاملا ساخته نشده ) باعث خاموشی بازار – قییصریه – تیمهای بسیار زیبای وزیر و سید رضا و غیره شده بطوریکه هر رهگذری در بازار احساس تنهایی و گاهی هراس میکند پیشه‌وران دکانهای خود را رها کرده به خیابان ریخته‌اند کاروانسراها جای خاکروبه و گاهی تبدیل به انبار و کارگاه دباغی و رفتگری شده لچکیهای زیبای کاروانسرای وزیر به بیننده دهانکجی میکند و اندامهای گسسته پیکر کاروانسرای بسیار بزرگ سردار که به دونیم شده نگرنده را به گریه می‌اندازد .

از همه اینها گذشته – خیابان محل کسب خوبی برای ایرانی نیست آفتاب تند تابستان و سرمای سوزناک زمستان گردبادهای پرگرد و خاک و بارانهای دیوانه بهاری پیشه‌ور ایرانی را وا داشته است که در زیر سایه بازار دکانی بگیرد و بآسودگی در آن بنشیند .